„Klaudyna” Colette – książki z cyklu, biografia francuskiej pisarki i film

Nazwisko najsłynniejszej skandalistki francuskiej Belle Époque wymawia się „Kolet”, a jej pełne imię i nazwisko – Sidonie-Gabrielle Colette – to odpowiedź na krzyżówkowe pytanie o „francuską pisarkę, autorkę powieści «Klaudyna w szkole»”. Po głośnym dramacie biograficznym „Colette” z Keirą Knightley i Dominikiem Westem wielu widzów szuka literackiego pierwowzoru i natrafia na zagadkę: ile części właściwie liczy seria o Klaudynie (cztery, pięć czy sześć?), dlaczego pierwsze wydania podpisywał mężczyzna używający pseudonimu „Willy” i czy współczesna powieść „Colette” Valérie Perrin ma z tym cyklem cokolwiek wspólnego. Poniższy przewodnik porządkuje wszystkie książki o Klaudynie po kolei, przedstawia najważniejsze dzieła pisarki wraz z ocenami czytelników Lubimyczytać i wyjaśnia historię polskich przekładów od 1905 roku do dziś.

Jakie książki tworzą cykl „Klaudyna” Sidonie-Gabrielle Colette i ile części liczy seria?

Cykl powieściowy „Klaudyna” Sidonie-Gabrielle Colette składa się z czterech głównych części wydanych w latach 1900–1903 oraz piątego tomu domykającego z 1907 roku, a lekturę najlepiej zacząć od debiutanckiej powieści „Klaudyna w szkole”. Kolejne książki tworzą ciągłą biografię tytułowej bohaterki – od piętnastoletniej uczennicy z prowincji po dojrzałą, niezależną kobietę.

W katalogach bibliotecznych i księgarskich spotkasz trzy różne liczby tomów przypisywanych tej serii: cztery, pięć albo sześć. Rozbieżność wynika z historii wydawniczej. Rdzeń cyklu stanowi tetralogia z lat 1900–1903 („Klaudyna w szkole”, „Klaudyna w Paryżu”, „Małżeństwo Klaudyny”, „Klaudyna odchodzi”), napisana przez Colette z inicjatywy jej pierwszego męża Henry’ego Gauthier-Villarsa i wydana pierwotnie pod jego pseudonimem „Willy”. Tak właśnie – jako czteroczęściowy komplet – seria ukazała się po polsku w Państwowym Instytucie Wydawniczym w 1958 roku.

Piątym ogniwem fabularnym jest wydana w 1907 roku powieść La Retraite sentimentale (dosł. „Ustronie sentymentalne”), opublikowana po polsku w 2013 roku pod tytułem „Klaudyna powraca”. Choć w oryginalnym tytule zabrakło imienia bohaterki, w autorskiej przedmowie do wznowienia cyklu sama Colette zaznaczyła wprost: „Pragnęłabym również, by uznać od tej pory La Retraite sentimentale – ten ładny tytuł podsunął mi Alfred Vallette – za ciąg dalszy i zakończenie Klaudyn. Uczyni to zadość i logice, i wygodzie czytelnika”. Z kolei wydany w 1922 roku „Dom Klaudyny” (La Maison de Claudine) nie jest szóstym tomem przygód powieściowej Klaudyny, lecz zbiorem trzydziestu pięciu autobiograficznych wspomnień pisarki z dzieciństwa w Burgundii.

Wszystkie części cyklu „Klaudyna” i najważniejsze książki Colette – zestawienie

Pełny kanon przygód Klaudyny obejmuje pięć powieści wydanych w latach 1900–1907, natomiast cały dorobek Sidonie-Gabrielle Colette liczy ponad pięćdziesiąt utworów – od wczesnych dzienników pensjonarki po dojrzałe arcydzieła psychologiczne „Chéri” (1920), „Narodziny dnia” (1928), „Kotkę” (1933) i nowelę „Gigi” (1944).

Poniższa tabela zestawia po kolei wszystkie części cyklu „Klaudyna” (wraz z wydaniem zbiorczym i tomem wspomnień z 1922 roku) oraz najważniejsze samodzielne książki Sidonie-Gabrielle Colette przełożone na język polski, z oryginalnymi tytułami, tłumaczami i aktualnymi ocenami z serwisu Lubimyczytać (stan na listopad 2026 roku).

Jak widać po liczbie głosów w serwisie Lubimyczytać, w Polsce największą popularnością cieszy się otwierająca cykl „Klaudyna w szkole” (łącznie blisko 1 100 ocen na dwóch kartach wydań). Pierwszy tom jest dostępny w naszej księgarni jako e-book i audiobook, a tomy drugi („Klaudyna w Paryżu”) i trzeci („Małżeństwo Klaudyny”) są w przygotowaniu.

O czym są kolejne tomy cyklu „Klaudyna” – przewodnik po wszystkich częściach

Pięć powieści o Klaudynie prowadzi czytelnika przez młodość bohaterki urodzonej w 1884 roku w fikcyjnym Montigny-en-Fresnois: od ostatniego roku w wiejskiej szkole (1899/1900), przez przeprowadzkę do Paryża i małżeństwo ze starszym o pokolenie Renaudem, aż po owdowienie i świadomy wybór niezależności.

1. „Klaudyna w szkole” (1900) – pamiętnik zbuntowanej piętnastolatki z Montigny

Debiutancka powieść Sidonie-Gabrielle Colette ma formę dziennika pisanego od października do lipca przez piętnastoletnią uczennicę z leśnej krainy Puisaye. Już pierwsze zdania książki rysują temperament narratorki, która kpi ze szkolnych podręczników: „Na imię mi Klaudyna, mieszkam w Montigny; tu się urodziłam w 1884 i pewno nie tu umrę. Mój Podręcznik geografii poszczególnych departamentów powiada tak: «Montigny-en-Fresnois, 1950 mieszkańców, ładne miasteczko, położone amfiteatralnie nad Tezą; można tam podziwiać dobrze zachowaną wieżę saraceńską...». Co do mnie, to nie uznaję takich opisów! Po pierwsze nie ma żadnej Tezy; i owszem, wiem, iż rzekomo przepływa przez łąki za przejazdem kolejowym, ale przez okrągły rok nawet wróbel nie miałby tam w czym zanurzyć łapek”.

Pozbawiona matki dziewczyna wychowuje się niemal samopas pod okiem roztargnionego ojca-malakologa, pochłoniętego pisaniem monumentalnej pracy o ślimakach departamentu Fresnois. Gdy w gminie rusza budowa nowego gmachu szkolnego, a stanowisko dyrektorki obejmuje rudowłosa, despotyczna panna Sergent, wiejska szkoła zamienia się w pole gęstych intryg. Klaudyna początkowo darzy zaborczym uczuciem młodą asystentkę Aimée Lanthenay o złotych oczach, jednak gdy panna Sergent odbija jej faworytę i tworzy z Aimée jawny szkolny duet, złośliwa pensjonarka zjednuje sobie cukierkami młodszą siostrę Aimée – przymilną Łusię (Luce), od której chce wyciągnąć, co ta wie o siostrze – oraz przewodzi paczce złożonej z wielkiej Anais i naiwnej Marysi Belhomme. Na drugim planie krążą zalotni nauczyciele (Antonin Rabastens i Armand Duplessis) oraz delegat kantonalny doktor Dutertre, a całość wieńczy egzamin dyplomowy w stolicy departamentu i skandal podczas balu z okazji wizyty ministra. „Klaudynę w szkole” możesz przeczytać jako e-book albo posłuchać jej w interpretacji Anny Ryźlak.

2. „Klaudyna w Paryżu” (1901) – przeprowadzka na ulicę Jacob i spotkanie z Renaudem

W drugim tomie siedemnastoletnia Klaudyna, osłabiona po ciężkiej gorączce, na początku stycznia zmuszona jest opuścić ukochane lasy Montigny. Jej ojciec przenosi się do Paryża (do ponurego mieszkania przy ulicy Jacob na lewym brzegu Sekwany), żeby osobiście dopilnować druku swojego dzieła o ślimakach. Zamknięta w kamienicy dziewczyna z trudem znosi hałas stolicy, znajdując pocieszenie jedynie w towarzystwie wiernej kotki Fanchette oraz podczas wizyt u dobrodusznej ciotki Cœur.

Paryską nudę przerywa dopiero poznanie siedemnastoletniego kuzyna Marcela – chłopca niezwykle urodziwego, wydelikaconego i zmanierowanego, z którym Klaudyna zawiera szorstki, braterski sojusz i wymienia bezlitosne plotki.Przez Marcela bohaterka poznaje jego ojca: czterdziestoletniego wdowca Renauda, światowego bywalca i dziennikarza o siwiejących skroniach. To, co zaczyna się jako przekorna gra nastolatki ze starszym mentorem, przeradza się w gwałtowną fascynację zakończoną oświadczynami.

3. „Małżeństwo Klaudyny” (1902) – trójkąt miłosny z Rézi i zdrada męża

Trzecia część cyklu – drukowana początkowo na łamach „Mercure de France” pod tytułem Claudine amoureuse („Zakochana Klaudyna”), zanim wydawca zmienił go na Claudine en ménage – otwiera się po osiemnastu miesiącach małżeństwa Klaudyny i Renauda. Starszy o ponad dwadzieścia lat mąż rozpieszcza młodą żonę jak dziecko, ale jednocześnie bawi go rola podglądacza i reżysera jej zmysłowych przebudzeń. Kiedy na paryskich salonach pojawia się zmysłowa, jasnowłosa Rézi (żona emerytowanego brytyjskiego oficera Lambrooke’a), Klaudyna ulega jej urokowi.

Renaud nie tylko nie okazuje zazdrości, lecz z cyniczną pobłażliwością ułatwia obu kobietom schadzki i wynajmuje dla nich dyskretne mieszkanie przy ulicy Goethego. Pozorna sielanka pęka w chwili, gdy Klaudyna nakrywa męża w tym samym apartamencie sam na sam z Rézi. Upokorzona tym, że jej intymne uczucie posłużyło małżonkowi za parawan dla banalnego cudzołóstwa, ucieka samotnie do rodzinnego domu w Montigny. „Małżeństwo Klaudyny” to psychologicznie najostrzejsze ogniwo oryginalnej tetralogii.

4. „Klaudyna odchodzi” (1903) – dziennik Annie Samzun i kobieca emancypacja

Czwarty tom przynosi zaskakujący chwyt konstrukcyjny, wyjaśniony już w oryginalnym podtytule Journal d’Annie („Dziennik Annie”). Narratorką przestaje być Klaudyna – głos przejmuje młoda, zahukana Annie Samzun, całkowicie podporządkowana swojemu pedantycznemu i chłodnemu mężowi Alainowi. Gdy Alain wyjeżdża w interesach do Argentyny, zostawia żonę pod ścisłym nadzorem swojej siostry Marthe i wręcza jej szczegółowy zeszyt z instrukcjami, jak ma spędzać każdy dzień.

W kurorcie w Arriège oraz podczas wyjazdu na festiwal wagnerowski do Bayreuth w kręgu znajomych Marthe pojawia się jednak Klaudyna – pogodzona z Renaudem, pewna siebie i bezceremonialnie wykpiwająca mieszczańską uległość. Pod wpływem rozmów z Klaudyną Annie uświadamia sobie własne zniewolenie, zrzuca gorset narzuconych zakazów i zanim mąż wróci z Ameryki Południowej, „odchodzi” w samotną podróż ku wolności. Tytuł powieści ma zresztą podwójne dno: dla samej Colette był pożegnaniem z cyklem pisanym pod szyldem Willy’ego.

5. „Klaudyna powraca” (1907) – azyl w posiadłości Casamène i zamknięcie serii

Wydana cztery lata później powieść La Retraite sentimentale („Klaudyna powraca”) była pierwszą książką z cyklu podpisaną już nie samym pseudonimem „Willy”, lecz jako „Colette Willy”. Akcja toczy się z dala od paryskiego zgiełku, w starej posiadłości Casamène w górach Franche-Comté (wzorowanej na prawdziwym majątku Monts-Boucons koło Besançon), gdzie Klaudyna mieszka wraz z wyzwoloną Annie oraz ukochanymi zwierzętami – buldogiem Tobym-Chien i kotką.

Schorowany Renaud przebywa w tym czasie w sanatorium. Do posiadłości przyjeżdża na krótko pasierb Marcel, a dwie przyjaciółki spędzają zimowe wieczory na rozmowach o cenie zmysłowości i niezależności. Renaud umiera w Casamène, na oczach Klaudyny; po okresie żałoby Klaudyna odrzuca pokusę powrotu do wielkomiejskich salonów – zostaje na wsi, zamykając rozdział burzliwej młodości.

Dlaczego „Klaudyna w szkole” ukazała się pod nazwiskiem „Willy” i wywołała skandal w Paryżu?

„Klaudyna w szkole” ukazała się w marcu 1900 roku w paryskim wydawnictwie Paula Ollendorffa pod nazwiskiem „Willy” (Henry Gauthier-Villars), ponieważ mąż dwudziestosiedmioletniej wówczas Sidonie-Gabrielle Colette prowadził przedsiębiorstwo literackie oparte na pracy anonimowych ghostwriterów i przypisał sobie wyłączne autorstwo jej debiutu.

Kiedy w maju 1893 roku dwudziestoletnia dziewczyna z burgundzkiej prowincji poślubiła trzydziestotrzyletniego paryskiego krytyka muzycznego i wydawcę Henry’ego Gauthier-Villarsa, trafiła w sam środek osobliwej fabryki tekstów. „Willy” zatrudniał kilkunastu zdolnych literatów, którzy pisali dla niego felietony i powieści brukowe, a on opatrywał je kalamburami i drukował pod własnym pseudonimem. W autorskiej przedmowie do „Klaudyny w szkole” Colette wspominała ten moment z chłodną ironią: „Ten dziwny i niedostatecznie jeszcze poznany człowiek, który wydał pod swym nazwiskiem nie wiem ile tomów, a nie napisał z nich żadnego, był stale w pogoni za nowymi talentami dla swego przedsiębiorstwa literackiego. Nic dziwnego więc, że poszukiwaniami objął także i własne ognisko domowe”.

Około 1895 roku, gdy Colette dochodziła do siebie po ciężkiej chorobie, mąż podsunął jej pomysł spisania wspomnień z wiejskiej szkoły. Pisarka kupiła w papeterii szkolne zeszyty z czerwoną linią marginesu i napisem „Kaligrafia”, po czym zapełniła je równym pismem. Po pierwszej lekturze Willy rzucił jednak kajety do szuflady ze słowami: „Nie, pomyliłem się. To mi się na nic nie przyda”. Dopiero przeszło dwa lata później, robiąc porządki w biurku, ponownie otworzył zapomniane zeszyty, zamruczał: „Psiakrew, cóż za dureń ze mnie…” i zażądał od żony, by przed oddaniem tekstu wydawcy „dodała nieco pieprzyka” – zwłaszcza w wątku czułych relacji między uczennicami i nauczycielkami.

Po premierze wiosną 1900 roku w Paryżu wybuchło szaleństwo na punkcie „Klaudyny”, napędzane przez plotki, że opisana w powieści szkoła i romans dyrektorki z asystentką mają prawdziwe pierwowzory. Sukces finansowy zmienił życie pisarki w złote więzienie: Willy zamykał ją na klucz w pokoju na cztery godziny dziennie, żądając kolejnych części. Colette odzyskała prawo do umieszczania własnego nazwiska obok pseudonimu męża dopiero po separacji, a pełne, wyłączne autorstwo cyklu wywalczyła sądownie po latach. Niestety, wcześniej Willy sprzedał za jej plecami prawa autorskie do tekstu wydawcy Ollendorffowi oraz kazał swojemu sekretarzowi Paulowi Barletowi (zwanemu Paulem Héon) spalić oryginalne rękopisy – Barlet zdołał potajemnie ocalić i zwrócić autorce jedynie zeszyty „Małżeństwa Klaudyny” i „Klaudyny odchodzącej”.

Jak film „Colette” (2018) z Keirą Knightley wiąże się z cyklem o Klaudynie i które postacie istniały naprawdę?

Biograficzny dramat kostiumowy „Colette” z 2018 roku w reżyserii Washa Westmorelanda – z Keirą Knightley w roli tytułowej oraz Dominikiem Westem jako Henrym Gauthier-Villarsem („Willym”) – nie jest ekranizacją jednej powieści, lecz opowiada prawdziwą historię jej małżeństwa z Willym i powstania „Klaudyn” w latach 1893–1907.

Film miał światową premierę 20 stycznia 2018 roku na festiwalu Sundance i w polskim serwisie Filmweb utrzymuje ocenę 6,5/10 od widzów (przy blisko 5 tys. głosów) oraz 7,2/10 od krytyków. Scenariusz napisany przez Washa Westmorelanda, Richarda Glatzera i Rebeccę Lenkiewicz pozwala niemal scena po scenie rozszyfrować, kto z otoczenia pisarki trafił na karty jej książek:

• Sidonie-Gabrielle Colette (Keira Knightley) jako Klaudyna: film pokazuje przeprowadzkę młodej dziewczyny z Burgundii do Paryża, pisanie „Klaudyny w szkole” w szkolnych zeszytach oraz to, jak Willy wykorzystywał wizerunek żony – każąc jej obciąć długie do pięt warkocze i ubierać się w pensjonarskie sukienki na wzór aktorki Polaire, która grała Klaudynę na deskach paryskiego teatru Bouffes-Parisiens w 1902 roku.

• Henry Gauthier-Villars „Willy” (Dominic West) jako Renaud: postać starszego, zadłużonego bon vivanta, który najpierw traktuje żonę po ojcowsku, a potem zdradza ją i sprzedaje prawa do jej książek, bezpośrednio tłumaczy konstrukcję Renauda z „Klaudyny w Paryżu” i „Małżeństwa Klaudyny”.

• Georgie Raoul-Duval (Eleanor Tomlinson) jako powieściowa Rézi: pokazany w filmie trójkąt miłosny między Colette, Willym a bogatą Amerykanką z Luizjany wydarzył się naprawdę w 1901 roku (m.in. podczas wspólnej wyprawy na festiwal Ryszarda Wagnera w Bayreuth). Kiedy Colette odkryła, że jej kochanka sypia równocześnie z jej mężem, zemściła się literacko, portretując ją jako wiarołomną Rézi w „Małżeństwie Klaudyny” (1902).

• Markiza Mathilde de Morny „Missy” (Denise Gough): arystokratka, bratanica cesarza Napoleona III, która nosiła męskie garnitury i paliła cygara, była wieloletnią partnerką Colette po jej rozstaniu z Willym w 1905 roku. Kulminacyjna scena filmu odtwarza historyczny skandal z 3 stycznia 1907 roku w paryskim Moulin Rouge, gdzie podczas pantomimy Rêve d’Égypte („Egipski sen”) Colette i Missy wymieniły na scenie długi pocałunek, wywołując zamieszki na widowni i interwencję prefekta policji.

Same powieści o Klaudynie doczekały się także bezpośrednich adaptacji. W 1937 roku we Francji powstał film kinowy Claudine à l’école w reżyserii Serge’a de Poligny (z Blanchette Brunoy), natomiast w 1978 roku reżyser Édouard Molinaro nakręcił czteroczęściowy miniserial telewizyjny Claudine (z Marie-Hélène Breillat w roli głównej), adaptujący kolejno wszystkie cztery tomy tetralogii.

Kim była Sidonie-Gabrielle Colette – od skandalistki z Moulin Rouge do Akademii Goncourtów

Sidonie-Gabrielle Colette (ur. 28 stycznia 1873 roku w Saint-Sauveur-en-Puisaye, zm. 3 sierpnia 1954 roku w Paryżu) była jedną z najwybitniejszych francuskich pisarek XX wieku – nominowaną w 1948 roku do Literackiej Nagrody Nobla, przewodniczącą Akademii Goncourtów (od 1949) i pierwszą kobietą w historii Francji uhonorowaną pogrzebem państwowym.

Jej życiorys wystarczyłby na kilka osobnych biografii. Dorastała w burgundzkim miasteczku Saint-Sauveur-en-Puisaye (które w „Klaudynie w szkole” nazwała Montigny-en-Fresnois) jako najmłodsze dziecko Jules’a-Josepha Colette’a – jednonogiego kapitana żuawów, który stracił lewą nogę w bitwie pod Melegnano w 1859 roku, a na prowincji pracował jako poborca podatkowy – oraz charyzmatycznej Sidonie Landoy, nazywanej „Sido”. To właśnie matka nauczyła przyszłą pisarkę niemal zmysłowej uważności na rośliny, zapachy lasu i zwierzęta.

Po rozwodzie z Willym (orzeczonym ostatecznie w 1910 roku) Colette przez sześć lat zarabiała na życie jako tancerka i mim w teatrach rewiowych, co opisała w powieści „Włóczęga” (La Vagabonde, 1910). W 1912 roku poślubiła barona Henry’ego de Jouvenela, redaktora naczelnego dziennika „Le Matin” i późniejszego senatora, z którym miała jedyną córkę – Colette de Jouvenel, zwaną „Bel-Gazou” (1913–1981). Podczas I wojny światowej pracowała jako pielęgniarka nocna i korespondentka prasowa, a w latach 20. wywołała kolejny głośny skandal obyczajowy pięcioletnim romansem z własnym szesnastoletnim pasierbem, Bertrandem de Jouvenelem. W 1932 roku próbowała sił jako przedsiębiorczyni, otwierając w Paryżu własny salon kosmetyczny, a w 1935 roku wyszła po raz trzeci za mąż – za młodszego o szesnaście lat dziennikarza i kupca pereł Maurice’a Goudeketa, którego podczas okupacji niemieckiej w grudniu 1941 roku wydobyła z obozu internowania w Compiègne.

Pod koniec życia unieruchomiona przez ciężki artretyzm w swoim „tratwowym łóżku” w apartamencie przy ulicy de Beaujolais (z oknami wychodzącymi na ogrody Palais-Royal), dawna skandalistka stała się instytucją narodową Francji: w 1936 roku weszła do Królewskiej Akademii Języka i Literatury Francuskiej w Belgii, w 1945 roku do Akademii Goncourtów (której prezeską wybrano ją w 1949 roku), a w 1953 roku otrzymała godność Wielkiego Oficera Legii Honorowej. Kiedy po jej śmierci w sierpniu 1954 roku Kościół katolicki odmówił jej pogrzebu religijnego z powodu rozwodów, Republika Francuska pożegnała ją świeckim pogrzebem państwowym na dziedzińcu Palais-Royal; spoczęła na cmentarzu Père-Lachaise.

Które książki Sidonie-Gabrielle Colette poza cyklem „Klaudyna” warto przeczytać?

Poza cyklem o Klaudynie za szczytowe osiągnięcia literackie Sidonie-Gabrielle Colette uchodzą dylogia „Chéri” (1920) i „Koniec Chéri” (1926), tom wspomnień „Dom Klaudyny” (1922), autofikcyjne „Narodziny dnia” (1928), esej „Czyste, nieczyste” (1932), psychologiczna „Kotka” (1933) oraz nowela „Gigi” (1944).

Jeśli po lekturze przygód Klaudyny zechcesz poznać dojrzałą prozę francuskiej autorki, w polskich przekładach warto poszukać przede wszystkim czterech pozycji:

• „Dom Klaudyny” (La Maison de Claudine, 1922, LC 7,0/10): trzydzieści pięć krótkich, poetyckich opowiadań o dzieciństwie w Burgundii, ojcu-kapitanie i matce Sido. Imię Klaudyny znalazło się w tytule wyłącznie na prośbę wydawcy, który chciał nawiązać do najsłynniejszej bohaterki autorki.

• „Chéri” (1920, LC 6,2/10) oraz „Koniec Chéri” (1926): bezwzględne psychologicznie studium sześcioletniego romansu starzejącej się kurtyzany Léi de Lonval z dwudziestokilkuletnim, rozpieszczonym Fredem Peloux („Chéri”); w 2009 roku powieść zekranizował Stephen Frears z Michelle Pfeiffer.

• „Narodziny dnia” (La Naissance du jour, 1928, LC 6,5/10) i „Czyste, nieczyste” (Le Pur et l’impur, 1932, LC 5,7/10): dojrzała proza autofikcyjna pisana w prowansalskiej willi La Treille Muscate w Saint-Tropez oraz odważny esej o różnych obliczach pożądania.

• „Gigi i inne opowiadania” (1944, LC 7,1/10): wydany po polsku przez PIW zbiór łączący „Chorą miłość”, psychologiczną „Kotkę” (La Chatte, 1933 – o zazdrości młodej żony o rosyjską kotkę Sahę należącą do jej męża) oraz tytułową „Gigi”. To właśnie podczas zdjęć do filmu kręconego w Monte Carlo w 1951 roku siedemdziesięcioośmioletnia Colette wypatrzyła nikomu nieznaną, dwudziestodwuletnią Audrey Hepburn i osobiście wybrała ją do broadwayowskiej inscenizacji „Gigi”, otwierając jej drogę do wielkiej kariery.

Uwaga na pomyłkę: wydana po polsku w 2025 roku powieść „Colette” (oryg. Tata) współczesnej francuskiej pisarki Valérie Perrin to historia ciotki bohaterki, Colette Septembre, o której śmierci żandarmeria zawiadamia trzy lata po tym, jak uznano ją za zmarłą – i nie jest związana z biografią ani twórczością Sidonie-Gabrielle Colette.

Polskie przekłady i wydania cyklu „Klaudyna”

Pierwszy polski przekład „Klaudyny w szkole” ukazał się we Lwowie już w 1905 roku, a kanoniczny przekład czterech tomów tetralogii przygotowała w 1958 roku Krystyna Dolatowska.

Polska historia wydawnicza cyklu o Klaudynie liczy już ponad sto dwadzieścia lat i dzieli się na cztery wyraźne rozdziały:

• Wydanie lwowskie z 1905 roku (pierwodruk polski): zaledwie pięć lat po paryskiej premierze „Klaudyna w szkole” ukazała się po polsku we Lwowie nakładem Księgarni Polskiej Bernarda Połonieckiego (oraz warszawskiej księgarni E. Wende i Sp.) w przekładzie Wandy Daleckiej (podpisanej jako W. Dalecka). Tak jak w oryginale, na okładce jako jedyny autor widniał „Willy”.

• Państwowy Instytut Wydawniczy (1958–1993): w 1958 roku wybitna tłumaczka literatury francuskiej Krystyna Dolatowska (1923–2012) przełożyła na nowo wszystkie cztery części tetralogii („Klaudyna w szkole”, „Klaudyna w Paryżu”, „Małżeństwo Klaudyny”, „Klaudyna odchodzi” z posłowiem Macieja Żurowskiego). Przekład ten PIW wznawiał w tomach łączonych po dwie części (1975, 1985) oraz w 643-stronicowym wydaniu zbiorczym „Klaudyna” z 1993 roku.

• Wydawnictwo W.A.B. (2011–2013): wznowiło w druku cztery tomy w przekładzie Dolatowskiej, a w 2013 roku wydało tom piąty – „Klaudyna powraca” – w tłumaczeniu Hanny Igalson-Tygielskiej. Wszystkie te wydania drukowane są dziś dostępne już tylko w antykwariatach.

• Wydawnictwo Miasto Książek (2026): e-book i audiobook „Klaudyny w szkole” w przekładzie Krystyny Dolatowskiej. Kolejne tomy w przygotowaniu.

W jednej z recenzji czytelniczych „Klaudyna w szkole” została trafnie nazwana „Anią z Zielonego Wzgórza dla wyzwolonych”. Jeśli po lekturze zasmakujesz w klasycznych portretach kobiecego buntu z początku XX wieku, sięgnij także po „Błękitny zamek” Lucy Maud Montgomery – powieść dla dorosłych, w której dwudziestodziewięcioletnia Valancy Stirling zrzuca dyktat prowincjonalnej rodziny – albo po psychologiczne studia kobiecych emocji w nowelach Stefana Zweiga. Z kolei miłośników paryskiej Belle Époque z tych samych lat 1900–1912 zainteresują wczesne tomy z dorobku Maurice’a Leblanca oraz klasyczny „Upiór w operze” Gastona Leroux.

Podsumowanie

Cykl o Klaudynie Sidonie-Gabrielle Colette to jedno z najbłyskotliwszych i najbardziej wyprzedzających swoją epokę dzieł francuskiej literatury XX wieku – pełne humoru, zmysłowości i ciętej obserwacji obyczajowej. Zacznij od „Klaudyny w szkole” i szkolnych intryg w Montigny, a potem czytaj kolejne tomy w podanej wyżej kolejności.